Genel Terimleri

Ajitasyon, içsel gerginliğin; yerinde duramama, dolanıp durma, ellerini oğuşturma ve tedirgin hareketlilik biçiminde dışa vurmasıdır. Anksiyete, depresyon, mani, psikoz ve yoksunluk gibi pek çok durumda görülebilir; şiddetli ajitasyon değerlendirme gerektirir.

Aleksitimi, kişinin kendi duygularını fark etme, adlandırma ve sözel olarak ifade etmede belirgin güçlük yaşamasıdır. Duygular çoğunlukla bedensel belirtiler üzerinden yaşanır. Bir hastalık değil bir özelliktir; somatizasyon, depresyon ve travma sonrası tablolara sık eşlik eder.

Ayırıcı tanı, benzer belirtiler veren olası durumları sistematik biçimde değerlendirip elemeyle doğru tanıya ulaşma sürecidir. Örneğin çarpıntı ve nefes darlığında panik bozukluğu ile kalp ya da tiroid sorunlarını ayırt etmek; doğru tedavi için kritik bir adımdır.

Biyopsikososyal model, ruhsal bozuklukları tek bir nedenle değil; biyolojik (genetik, beyin kimyası), psikolojik (düşünce, baş etme, geçmiş yaşantılar) ve sosyal (ilişkiler, çevre, stres) etkenlerin etkileşimiyle açıklayan bütüncül bir çerçevedir. Tedavi planı da bu üç boyutu birlikte gözetir.

Damgalama, ruhsal hastalığı olan kişilere yönelik olumsuz önyargı, dışlama ve etiketlemedir. Stigma, kişilerin yardım aramasını geciktiren en önemli engellerden biridir; doğru bilgi ve açık konuşma bu engeli azaltır.

Depersonalizasyon, kişinin kendi düşünce, duygu, beden ya da eylemlerine sanki dışarıdan bir gözlemciymiş gibi yabancılaşmasıdır: 'kendim değilmişim', 'bir rüyadaymışım gibi' hissi tipiktir. Yoğun stres, anksiyete ve travmaya bir tepki olarak ortaya çıkabilir.

Derealizasyon, dış dünyanın gerçek dışı, uzak, sisli ya da sahneye konmuş gibi algılanmasıdır. Çevre tanıdık olsa da kişiye yabancı gelir. Depersonalizasyonla sık birlikte görülür ve genellikle yoğun kaygı, panik veya travma anlarında ortaya çıkan disosiyatif bir belirtidir.

DSM-5-TR, Amerikan Psikiyatri Birliği tarafından yayımlanan, ruhsal bozuklukların tanı ölçütlerini tanımlayan başvuru kaynağıdır. Klinik değerlendirmede ortak bir dil sağlar; tanılar tek başına bir kontrol listesiyle değil, bütüncül klinik değerlendirmeyle konur.

Hekim-hasta gizliliği, görüşmelerde paylaşılan bilgilerin hekimin yasal ve etik sır saklama yükümlülüğü altında korunmasıdır. Bu güvence, kişilerin çekinmeden açılabilmesinin temelidir. Yalnızca kişinin veya başkalarının yaşamını tehdit eden ağır durumlar gibi sınırlı istisnalar söz konusudur.

ICD-11, Dünya Sağlık Örgütü'nün yayımladığı, tüm hastalıkları (ruhsal bozukluklar dahil) sınıflandıran uluslararası sistemdir. Tanılara standart kodlar verir; örneğin tükenmişlik ICD-11'de bir hastalık değil, mesleki bir olgu olarak yer alır.

İnsomnia, uykuya dalmada veya uykuyu sürdürmede güçlük ya da dinlendirmeyen uyku ile giden, gündüz işlevselliğini bozan uyku bozukluğudur. Depresyon ve anksiyetenin hem belirtisi hem tetikleyicisi olabilir; tedavisi altta yatan nedene göre planlanır.

Libido, cinsel istek ve dürtü düzeyidir. Depresyon, anksiyete, hormonal değişiklikler ve bazı ilaçlar (örn. bazı antidepresanlar) libidoyu etkileyebilir; kalıcı değişiklikler ruhsal ve tıbbi açıdan değerlendirilmelidir.

Mizaç, kişinin doğuştan getirdiği, duygusal tepki verme ve uyarılma biçimini belirleyen görece kalıcı huy özellikleridir. Kişiliğin biyolojik temelini oluşturur ve çevreyle etkileşerek zamanla kişilik örüntüsüne dönüşür.

Psikiyatri, ruhsal bozuklukların tanı, tedavi ve önlenmesiyle ilgilenen tıp dalıdır. Psikiyatri uzmanı (psikiyatrist) bir hekimdir; tanı koyabilir, ilaç yazabilir ve gerektiğinde psikoterapi uygular. Biyolojik, psikolojik ve sosyal etkenleri bir arada değerlendirir.

Psikolog, psikoloji lisansı almış; davranış, duygu ve düşünce süreçlerini değerlendiren ve psikoterapi uygulayan ruh sağlığı uzmanıdır. Tıp doktoru olmadığından ilaç yazamaz ve tıbbi tanı koyamaz. Bu yönüyle hekim olan ve ilaç yazabilen psikiyatristten ayrılır.

Psikolojik sağlamlık (resilience), zorluk, stres ve travma karşısında uyum sağlayabilme ve toparlanabilme kapasitesidir. Doğuştan sabit bir özellik değildir; sosyal destek, baş etme becerileri ve anlam duygusuyla zamanla güçlendirilebilir. Ruhsal sorunlara karşı koruyucu bir etkendir.

Psikometrik test, belirtileri ya da ruhsal özellikleri standart sorularla ölçen, geçerlik ve güvenirliği araştırılmış araçlardır (örn. PHQ-9, GAD-7). Tek başına tanı koydurmaz; klinik değerlendirmeyi destekler, belirtilerin şiddetini ve tedaviye yanıtı izlemede yardımcı olur.

Ruhsal durum muayenesi, psikiyatrik değerlendirmenin; kişinin görünümü, konuşması, duygudurumu, düşünce içeriği, algı, dikkat ve içgörü gibi alanlarını sistematik biçimde gözlemleyen bölümüdür. Bedensel muayenenin ruhsal karşılığı gibidir ve tanıya temel oluşturur.

Stres, zorlayıcı veya tehdit edici olarak algılanan durumlara karşı bedenin ve zihnin verdiği uyum tepkisidir. Kısa süreli stres performansı artırabilir; ancak yoğun ve süregen stres, uyku, duygudurum ve bedensel sağlığı olumsuz etkileyerek birçok ruhsal sorunun zeminini hazırlar.

Teletıp, sağlık hizmetinin görüntülü ve sesli iletişim teknolojileriyle uzaktan sunulmasıdır. Psikiyatride online görüşme; uygun durumlarda değerlendirme, izlem ve psikoterapi için kullanılabilir. Türkiye'de teletıp uygulamaları ilgili mevzuatla düzenlenmiştir.