Travma Terimleri

Akut stres bozukluğu, travmatik bir olaydan hemen sonra (ilk 3 gün ile 1 ay arasında) ortaya çıkan; istemsiz anılar, kaçınma, uyku ve uyarılmışlık belirtileriyle giden tablodur. Belirtiler bir aydan uzun sürerse tanı travma sonrası stres bozukluğuna (TSSB) doğru değerlendirilir.

Disosiyasyon, düşünce, bellek, kimlik veya çevre algısının normal bütünlüğünün geçici olarak kopmasıdır: kendine yabancılaşma (depersonalizasyon), çevreyi gerçek dışı algılama (derealizasyon) veya zaman kayıpları görülebilir. Sıklıkla travmaya bir tepki olarak ortaya çıkar.

Flashback, travmatik anının sanki yeniden yaşanıyormuş gibi, canlı görüntü, ses ve bedensel duyumlarla istem dışı geri gelmesidir. Kişi o an bugünle bağını kısmen yitirir; TSSB'nin tipik belirtilerindendir.

Hiperuyarılmışlık, sinir sisteminin sürekli alarm halinde kalmasıdır: kolay irkilme, sürekli tetikte olma, uyku güçlüğü, sinirlilik ve konsantrasyon sorunları görülür. TSSB ve anksiyete bozukluklarında belirgindir.

İkincil travmatik stres, travma yaşamış kişilere yakından tanıklık eden veya onlara destek veren bireylerde (yakınlar, sağlık ve afet çalışanları) ortaya çıkan TSSB benzeri belirtilerdir. Kişi olayı doğrudan yaşamamıştır ama başkasının travmasının etkisini taşır.

Karmaşık travma, tek bir olaydan çok, uzun süreli ve tekrarlayan travmatik yaşantıların (örneğin çocuklukta süregelen ihmal/istismar) ardından gelişen bir tablodur. Klasik travma belirtilerine ek olarak duygu düzenleme güçlüğü, olumsuz benlik algısı ve ilişki sorunları belirgindir.

Tetikleyici, travmatik anıyı ya da yoğun duygusal tepkiyi yeniden harekete geçiren bir uyarandır; bir ses, koku, yer ya da görüntü olabilir. Travma sonrası stres bozukluğunda tetikleyiciler flashback ve kaçınmaya yol açabilir; terapide bunların tanınması önemlidir.

Travma, kişinin baş etme kapasitesini aşan; ölüm, ciddi yaralanma veya cinsel/fiziksel şiddet tehdidi içeren olaylar karşısında oluşan ruhsal örselenmedir. Tek bir olay ya da uzun süreli, tekrarlayan deneyimler (karmaşık travma) biçiminde olabilir.

TSSB, travmatik bir olaydan sonra; istemsiz anılar/flashback'ler, kaçınma, olumsuz düşünce-duygu değişiklikleri ve aşırı uyarılmışlığın en az bir ay sürmesiyle tanımlanan bozukluktur. EMDR ve travma odaklı terapiler etkili tedavi seçenekleridir.

Uyum bozukluğu, tanımlanabilir bir yaşam stresine (iş kaybı, ayrılık, taşınma, hastalık) karşı; beklenenden belirgin daha yoğun çökkünlük, kaygı veya davranış değişiklikleriyle verilen tepkidir. Belirtiler genellikle stresörün başlamasından sonraki üç ay içinde ortaya çıkar ve etken geçtikçe hafifler.