Psikiyatri Sözlüğü

Agorafobi, kaçmanın zor olabileceği veya yardım bulunamayabileceği ortamlardan (kalabalık, toplu taşıma, açık/kapalı alanlar) belirgin korku ve kaçınmadır. Çoğunlukla panik atak deneyiminin ardından gelişir ve kişinin yaşam alanını giderek daraltır.

Anksiyete, gerçek veya algılanan bir tehdide karşı duyulan; endişe, gerginlik ve bedensel uyarılma (çarpıntı, terleme, kas gerginliği) ile seyreden kaygı durumudur. Belirli bir düzeyde normal ve koruyucudur; ancak süreklilik kazanıp günlük yaşamı bozduğunda anksiyete bozukluğundan söz edilir.

Fobi, belirli bir nesne veya duruma (yükseklik, uçak, hayvan, kan/iğne) karşı duyulan, gerçek tehlikeyle orantısız ve mantıkdışı olduğu bilinse de kontrol edilemeyen yoğun korkudur. Kişi korkulan durumdan kaçınır; bu kaçınma zamanla işlevselliği kısıtlar.

Hastalık anksiyetesi, ciddi bir hastalığa sahip olma veya yakalanma konusunda; normal beden duyumlarını tehlike olarak yorumlayan sürekli ve aşırı kaygıdır. Tekrarlayan doktor başvuruları veya tam tersi muayeneden kaçınma görülebilir.

Panik atak, dakikalar içinde zirveye ulaşan yoğun korku ve bedensel belirtilerin (çarpıntı, nefes darlığı, baş dönmesi, ölüm/kontrol kaybı korkusu) ani dalgasıdır. Genellikle 10-20 dakikada geçer ve tehlikeli değildir; tekrarladığında panik bozukluğa dönüşebilir.

Somatizasyon, psikolojik sıkıntının; baş ağrısı, mide şikâyetleri, çarpıntı veya ağrı gibi açıklanamayan bedensel belirtiler olarak ortaya çıkmasıdır. Tetkikler genellikle normaldir; belirtiler gerçektir ancak kökeninde ruhsal etkenler vardır.

Sosyal fobi, başkaları tarafından olumsuz değerlendirilme veya rezil olma korkusuyla sosyal ve performans ortamlarından (topluluk önünde konuşma, tanışma, telefonla konuşma) kaçınmadır. Yüz kızarması, titreme ve çarpıntı sık eşlik eder.

Yaygın anksiyete bozukluğu, günlük olaylar hakkında kontrol edilemeyen, sürekli ve aşırı endişeyle seyreden; en az 6 ay süren bir tablodur. Huzursuzluk, kolay yorulma, konsantrasyon güçlüğü, kas gerginliği ve uyku sorunları tipiktir.

ERP, OKB tedavisinde altın standart kabul edilen davranışçı tekniktir: kişi kaygı veren duruma kontrollü biçimde maruz bırakılırken, rahatlatıcı kompulsiyonu yapmaması desteklenir. Beyin, ritüel olmadan da kaygının kendiliğinden azaldığını öğrenir.

İntrusif düşünce, istem dışı zihne giren, çoğu zaman rahatsız edici veya kişinin değerlerine aykırı ani düşünce ve imgelerdir. Hemen herkeste zaman zaman görülür; bunlara aşırı anlam yüklenip kaygıyla bastırılmaya çalışıldığında obsesyona dönüşebilir.

Kompulsiyon, obsesyonların yarattığı kaygıyı azaltmak için yapılan, tekrarlayan davranış veya zihinsel eylemlerdir (el yıkama, kontrol etme, sayma, sıralama). Geçici rahatlama sağlar ama uzun vadede obsesyonu pekiştirir.

Obsesyon, kişinin istemediği hâlde zihnine tekrar tekrar giren, yoğun kaygı yaratan istenmeyen düşünce, dürtü veya imgelerdir (bulaşma, zarar verme, simetri, dini/cinsel içerikli). Kişi bunların mantıksız olduğunu bilse de bastıramaz.

Ruminasyon, aynı olumsuz düşünce veya sorunun; çözüme ulaşmadan, döngüsel ve tekrarlayıcı biçimde zihinde evrilip çevrilmesidir. Hem depresyon hem anksiyetede sık görülür ve kaygıyı sürdüren bir kısır döngü oluşturur.

Anhedoni, daha önce keyif veren etkinliklerden (hobiler, sosyal ilişkiler, yemek, cinsellik) zevk alamama veya ilgi duyamama durumudur. Depresyonun çekirdek belirtilerinden biridir ve tedavi yanıtını izlemede önemli bir göstergedir.

Depresyon, en az iki hafta süren çökkün ruh hali ve/veya ilgi-zevk kaybının baskın olduğu; uyku, iştah, enerji, dikkat ve değer duygusunu etkileyen tıbbi bir hastalıktır. Bir karakter zayıflığı değildir ve tedaviyle büyük oranda düzelir.

Disfori, huzursuzluk, hoşnutsuzluk ve gerginlikle giden olumsuz duygusal durumdur. Depresyon, anksiyete, karma epizodlar ve yoksunluk dönemlerinde görülür; öforinin karşıtı olarak düşünülebilir.

Distimi, belirtileri majör depresyona göre daha hafif ama en az iki yıl süren, kronik bir çökkünlük halidir. Kişi uzun süredir 'hep böyleyim' diye düşünebilir; bu süreklilik tanının atlanmasına yol açar.

Duygudurum, kişinin belirli bir dönemdeki baskın ve sürekli duygusal tonudur (çökkün, normal/öforik, irritabl). Anlık ve gözlenebilen duygusal ifadeye ise 'affekt' denir; psikiyatrik değerlendirmenin temel eksenlerinden biridir.

Hipomani, maninin daha hafif formudur: yüksek enerji ve moral, azalmış uyku ihtiyacı ve artan üretkenlik en az dört gün sürer, ancak hastane yatışı gerektirmez ve psikotik belirti içermez. Bipolar bozukluk tip II'nin temel bileşenidir.

Mani, anormal derecede yüksek, taşkın veya öfkeli ruh hali ile artmış enerjinin en az bir hafta sürdüğü; azalmış uyku ihtiyacı, aşırı konuşkanlık, büyüklük hissi ve riskli davranışlarla giden dönemdir. Bipolar bozukluk tip I'in belirleyici özelliğidir.

Melankoli, depresyonun; belirgin zevk kaybı, sabahları daha kötü hissetme, erken uyanma, iştah/kilo kaybı ve psikomotor yavaşlama ile giden ağır bir alt tipidir. Genellikle biyolojik ağırlıklıdır ve ilaç tedavisine iyi yanıt verir.

Öfori, duruma göre orantısız, abartılı bir keyif ve coşku halidir. Manik ve hipomanik epizodlarda görülebileceği gibi bazı madde etkileriyle de ortaya çıkabilir; süreklilik ve işlev bozukluğu eşlik ettiğinde klinik anlam taşır.

Siklotimi, en az iki yıl boyunca; hafif depresif belirtilerle hipomanik belirtilerin birbirini izlediği, kronik ve dalgalı bir duygudurum bozukluğudur. Belirtiler tam epizod kriterlerini karşılamaz ama yaşam kalitesini ve ilişkileri etkiler.

Halüsinasyon, dışarıda gerçek bir uyaran olmadan ortaya çıkan algıdır: olmayan sesler duymak (işitsel), olmayan şeyler görmek (görsel) gibi. En sık işitsel halüsinasyonlar görülür ve psikotik bozuklukların önemli bir belirtisidir.

İçgörü, kişinin kendi ruhsal durumunun farkında olması ve belirtilerini bir hastalığa bağlayabilmesidir. İçgörünün azalması özellikle psikotik ve manik tablolarda görülür ve tedaviye uyumu doğrudan etkiler.

Negatif belirtiler, şizofrenide normal işlevlerin azalması veya kaybıyla giden belirtilerdir: duygusal küntleşme, konuşmada azalma, istem kaybı (avolisyon), sosyal geri çekilme ve zevk alamama. Pozitif belirtilere (sanrı, halüsinasyon) göre tedavisi daha zordur.

Paranoya, başkalarının kötü niyetli, tehdit edici veya kendisine zarar vermeye çalıştığına dair yoğun ve yersiz kuşkuculuktur. Hafif güvensizlikten belirgin takip sanrılarına kadar geniş bir yelpazede görülebilir.

Psikoz, gerçeklik değerlendirmesinin bozulduğu; sanrı (gerçek dışı inançlar) ve halüsinasyon (gerçek dışı algılar) gibi belirtilerle giden bir ruhsal durumdur. Şizofreni, bipolar bozukluk, ağır depresyon ve bazı tıbbi/madde durumlarında görülebilir.

Sanrı, aksini gösteren kanıtlara ve mantığa rağmen sürdürülen, kültürel olarak paylaşılmayan yanlış inançtır (takip edilme, büyüklük, kıskançlık, referans sanrıları). Psikozun çekirdek belirtilerinden biridir.

Disosiyasyon, düşünce, bellek, kimlik veya çevre algısının normal bütünlüğünün geçici olarak kopmasıdır: kendine yabancılaşma (depersonalizasyon), çevreyi gerçek dışı algılama (derealizasyon) veya zaman kayıpları görülebilir. Sıklıkla travmaya bir tepki olarak ortaya çıkar.

Flashback, travmatik anının sanki yeniden yaşanıyormuş gibi, canlı görüntü, ses ve bedensel duyumlarla istem dışı geri gelmesidir. Kişi o an bugünle bağını kısmen yitirir; TSSB'nin tipik belirtilerindendir.

Hiperuyarılmışlık, sinir sisteminin sürekli alarm halinde kalmasıdır: kolay irkilme, sürekli tetikte olma, uyku güçlüğü, sinirlilik ve konsantrasyon sorunları görülür. TSSB ve anksiyete bozukluklarında belirgindir.

Travma, kişinin baş etme kapasitesini aşan; ölüm, ciddi yaralanma veya cinsel/fiziksel şiddet tehdidi içeren olaylar karşısında oluşan ruhsal örselenmedir. Tek bir olay ya da uzun süreli, tekrarlayan deneyimler (karmaşık travma) biçiminde olabilir.

TSSB, travmatik bir olaydan sonra; istemsiz anılar/flashback'ler, kaçınma, olumsuz düşünce-duygu değişiklikleri ve aşırı uyarılmışlığın en az bir ay sürmesiyle tanımlanan bozukluktur. EMDR ve travma odaklı terapiler etkili tedavi seçenekleridir.

DEHB, dikkat sürdürme güçlüğü, dürtüsellik ve/veya hareketlilikle giden, çocukluktan başlayan nörogelişimsel bir bozukluktur. Yetişkinlerde hiperaktivite genellikle içsel huzursuzluğa, dağınıklık ve erteleme sorunlarına dönüşür.

Dürtüsellik, sonuçlarını yeterince tartmadan, ani istekle harekete geçme eğilimidir: sözü kesme, sırasını bekleyememe, ani harcama veya kararlar. DEHB, bipolar bozukluk ve bazı kişilik özelliklerinde öne çıkar.

Yürütücü işlevler, beynin; planlama, başlatma, önceliklendirme, dürtü kontrolü, çalışma belleği ve zaman yönetimi gibi hedefe yönelik becerileridir. DEHB'de bu işlevlerdeki zorlanma, 'irade' sorunundan değil nörolojik farklılıktan kaynaklanır.

Antidepresan, depresyon ve birçok anksiyete bozukluğunun tedavisinde kullanılan, beyindeki nörotransmitter dengesini düzenleyen ilaç grubudur. Etkisi genellikle 2-4 haftada başlar, bağımlılık yapmaz ve doktor kontrolünde başlanıp bırakılır.

Antipsikotik, sanrı ve halüsinasyon gibi psikotik belirtileri azaltan ilaç grubudur; şizofreni, bipolar bozukluk ve bazı durumlarda depresyona ek olarak kullanılır. Yeni kuşak (atipik) antipsikotikler daha geniş bir kullanım alanına sahiptir.

Bağımlılık, bir madde veya davranışa karşı; kontrol kaybı, artan tolerans, yoksunluk ve olumsuz sonuçlara rağmen kullanımı sürdürme ile giden kronik bir beyin hastalığıdır. Ahlaki bir zayıflık değil, tedavi edilebilir tıbbi bir durumdur.

Benzodiazepinler, yoğun kaygı ve panik durumlarında hızlı rahatlama sağlayan sakinleştirici ilaçlardır (örn. diazepam, alprazolam). Bağımlılık riski taşıdıkları için genellikle kısa süreli ve kontrollü 'köprü tedavi' olarak kullanılır.

Duygudurum dengeleyiciler, bipolar bozuklukta manik ve depresif epizodları önlemek ve duygudurumu dengede tutmak için kullanılan ilaçlardır (örn. lityum, valproat, lamotrijin). İdame tedavisinin temelini oluşturur.

Lityum, bipolar bozuklukta etkinliği en köklü kanıtlanmış duygudurum dengeleyicidir; epizodları azaltır ve intihar riskini düşürdüğü gösterilmiştir. Kan düzeyinin düzenli izlenmesini gerektiren, dar terapötik aralığa sahip bir ilaçtır.

Plasebo, etkin madde içermeyen ama tedavi beklentisiyle olumlu etki yaratabilen 'sahte' uygulamadır. İlaç çalışmalarında gerçek etkiyi ölçmek için karşılaştırma grubu olarak kullanılır; plasebo etkisi, beklentinin biyolojik etkisini gösterir.

SNRI'lar, hem serotonin hem noradrenalin düzeyini artıran antidepresan grubudur (örn. venlafaksin, duloksetin). Depresyon, yaygın anksiyete ve bazı kronik ağrı durumlarında kullanılır.

SSRI'lar, serotoninin sinir hücreleri arasındaki düzeyini artırarak etki gösteren, depresyon ve anksiyete tedavisinde ilk tercih edilen antidepresan grubudur (örn. sertralin, essitalopram). Görece güvenli yan etki profilleri nedeniyle yaygın kullanılır.

Titrasyon, bir ilacın etkili ve iyi tolere edilen doza ulaşması için dozun kademeli olarak artırılması (veya azaltılması) sürecidir. Yan etkileri en aza indirmek ve en uygun yanıtı bulmak için psikiyatride sık uygulanır.

Tolerans, bir maddenin tekrarlanan kullanımıyla aynı etkiyi elde etmek için giderek daha yüksek doz gerekmesidir. Madde bağımlılığının ve bazı ilaçların uzun süreli kullanımının önemli bir göstergesidir.

Yan etki, bir ilacın asıl tedavi amacının yanında ortaya çıkan istenmeyen etkilerdir (örn. bulantı, uyku hali, ağız kuruluğu). Çoğu yan etki ilk haftalarda görülüp zamanla azalır; rahatsız edici olduğunda doz veya ilaç değişikliği değerlendirilir.

Yoksunluk, bağımlılık yapan bir madde veya bazı ilaçların aniden azaltılması/bırakılmasıyla ortaya çıkan bedensel ve ruhsal belirtilerdir. Bu nedenle birçok ilaç doktor kontrolünde kademeli olarak azaltılarak bırakılır.

Epizod, psikiyatride belirli bir bozukluğun belirtilerinin tanı kriterlerini karşılayacak yoğunluk ve sürede görüldüğü, başlangıcı ve bitişi belli ayrı bir dönemdir. Depresif, manik, hipomanik ve karma epizod türleri tanımlıdır.

Etiyoloji, bir hastalığın nedenlerini ve oluş mekanizmalarını inceleyen kavramdır. Psikiyatrik bozukluklar çoğunlukla tek bir nedene değil; genetik, biyolojik, psikolojik ve çevresel etkenlerin etkileşimine (biyopsikososyal model) dayanır.

İdame tedavisi, akut belirtiler geçtikten sonra nüksü önlemek için sürdürülen koruyucu tedavi sürecidir. İlaç dozunun etkili düzeyde tutulması ve düzenli takip içerir; özellikle tekrarlayıcı depresyon ve bipolar bozuklukta kritik öneme sahiptir.

Komorbidite, bir kişide aynı anda birden fazla hastalığın bir arada bulunmasıdır (örn. depresyon ile anksiyetenin veya DEHB ile depresyonun birlikteliği). Psikiyatride çok sık görülür ve tedavi planının bütüncül kurulmasını gerektirir.

Nüks, iyileşme veya remisyon döneminden sonra hastalık belirtilerinin yeniden ortaya çıkmasıdır. Birçok psikiyatrik bozuklukta nüks riski gerçektir; bu yüzden belirtiler geçtikten sonra da idame (bakım) tedavisi önerilir.

Prognoz, bir hastalığın beklenen gidişatı ve tedaviyle ulaşılması muhtemel sonuçtur. Erken tanı, tedaviye uyum ve sosyal destek gibi etkenler psikiyatrik bozukluklarda prognozu belirgin biçimde iyileştirir.

Remisyon, hastalık belirtilerinin büyük ölçüde veya tamamen kaybolduğu, kişinin işlevselliğine döndüğü dönemdir. Tedavinin hedeflerinden biridir; ancak remisyon iyileşmenin sürdürülmesi için tedavinin hemen kesilmesi gerektiği anlamına gelmez.

BDT, düşünce, duygu ve davranış arasındaki bağı ele alan; işlevsiz düşünce kalıplarını ve davranışları değiştirmeye odaklanan, kanıta dayalı bir psikoterapi yöntemidir. Depresyon, anksiyete, panik ve OKB başta olmak üzere geniş bir alanda etkilidir.

Bilişsel çarpıtmalar, gerçeği olduğundan olumsuz gösteren sistematik düşünce hatalarıdır: felaketleştirme, ya hep ya hiç düşüncesi, zihin okuma, aşırı genelleme gibi. BDT'de bu kalıpları fark edip daha gerçekçi düşünceyle değiştirmek hedeflenir.

EMDR, travmatik anıların beyin tarafından yeniden işlenmesini sağlayan; bilateral uyaran (göz hareketi, dokunsal veya işitsel) eşliğinde uygulanan kanıta dayalı bir terapi yöntemidir. Anı silinmez ama duygusal yükü belirgin biçimde azalır.

Psikoterapi, eğitimli bir ruh sağlığı uzmanıyla yapılan; duygusal sorunları, düşünce kalıplarını ve davranışları anlamak ve değiştirmek için yürütülen yapılandırılmış görüşme sürecidir. Tek başına veya ilaç tedavisiyle birlikte uygulanabilir.

Şema terapi, çocuklukta oluşan ve yaşam boyu tekrarlayan olumsuz kalıpları ('şemalar') ele alan, BDT'yi bağlanma ve duygu odaklı tekniklerle birleştiren bütünleştirici bir yaklaşımdır. Özellikle kronik ve yineleyen sorunlarda ve kişilik örüntülerinde kullanılır.

Damgalama, ruhsal hastalığı olan kişilere yönelik olumsuz önyargı, dışlama ve etiketlemedir. Stigma, kişilerin yardım aramasını geciktiren en önemli engellerden biridir; doğru bilgi ve açık konuşma bu engeli azaltır.

İnsomnia, uykuya dalmada veya uykuyu sürdürmede güçlük ya da dinlendirmeyen uyku ile giden, gündüz işlevselliğini bozan uyku bozukluğudur. Depresyon ve anksiyetenin hem belirtisi hem tetikleyicisi olabilir; tedavisi altta yatan nedene göre planlanır.

Libido, cinsel istek ve dürtü düzeyidir. Depresyon, anksiyete, hormonal değişiklikler ve bazı ilaçlar (örn. bazı antidepresanlar) libidoyu etkileyebilir; kalıcı değişiklikler ruhsal ve tıbbi açıdan değerlendirilmelidir.

Mizaç, kişinin doğuştan getirdiği, duygusal tepki verme ve uyarılma biçimini belirleyen görece kalıcı huy özellikleridir. Kişiliğin biyolojik temelini oluşturur ve çevreyle etkileşerek zamanla kişilik örüntüsüne dönüşür.