Anksiyete Terimleri

Agorafobi, kaçmanın zor olabileceği veya yardım bulunamayabileceği ortamlardan (kalabalık, toplu taşıma, açık/kapalı alanlar) belirgin korku ve kaçınmadır. Çoğunlukla panik atak deneyiminin ardından gelişir ve kişinin yaşam alanını giderek daraltır.

Anksiyete, gerçek veya algılanan bir tehdide karşı duyulan; endişe, gerginlik ve bedensel uyarılma (çarpıntı, terleme, kas gerginliği) ile seyreden kaygı durumudur. Belirli bir düzeyde normal ve koruyucudur; ancak süreklilik kazanıp günlük yaşamı bozduğunda anksiyete bozukluğundan söz edilir.

Anksiyete duyarlılığı, kaygının bedensel belirtilerini (çarpıntı, baş dönmesi, nefes değişikliği) tehlikeli olarak yorumlama eğilimidir. 'Kalbim duracak', 'bayılacağım' gibi yorumlar bu belirtileri daha da artırır; panik bozukluğun gelişip sürmesinde merkezî bir rol oynar.

Ayrılık anksiyetesi, bağlanılan kişilerden (anne-baba, eş, yakın) ayrılmaya veya onların başına bir şey gelmesine dair yaşa göre aşırı ve sürekli korkudur. Çocuklukta sık görülse de yetişkinlikte de ortaya çıkabilir; evden ya da sevilen kişiden uzaklaşmada yoğun sıkıntı, hatta bedensel belirtiler eşlik eder.

Beklenti anksiyetesi, korkulan bir olay ya da durumdan önce, o an henüz gelmemişken yaşanan yoğun kaygıdır. Örneğin bir sunumdan günler önce başlayan gerginlik; çoğu zaman olayın kendisinden daha yıpratıcı olabilir ve kaçınmayı besler.

Fobi, belirli bir nesne veya duruma (yükseklik, uçak, hayvan, kan/iğne) karşı duyulan, gerçek tehlikeyle orantısız ve mantıkdışı olduğu bilinse de kontrol edilemeyen yoğun korkudur. Kişi korkulan durumdan kaçınır; bu kaçınma zamanla işlevselliği kısıtlar.

Güvenlik davranışı, korkulan bir felaketi önlediğine inanılan ince kaçınmalardır: yanında ilaç taşımak, hep çıkışa yakın oturmak, biriyle gitmek gibi. Anlık rahatlama verir ama kişinin 'aslında tehlike yokmuş' deneyimini yaşamasını engelleyerek anksiyeteyi uzun vadede besler.

Hastalık anksiyetesi, ciddi bir hastalığa sahip olma veya yakalanma konusunda; normal beden duyumlarını tehlike olarak yorumlayan sürekli ve aşırı kaygıdır. Tekrarlayan doktor başvuruları veya tam tersi muayeneden kaçınma görülebilir.

Kaçınma davranışı, kaygı uyandıran durum, yer veya nesnelerle karşılaşmaktan uzak durmaktır. Kısa vadede rahatlama sağlasa da uzun vadede korkuyu pekiştirir ve yaşam alanını daraltır; bu yüzden anksiyete tedavisinde kaçınmayı azaltmak temel hedeftir.

Konversiyon bozukluğu, ruhsal sıkıntının; nörolojik bir hastalıkla açıklanamayan felç, nöbet benzeri ataklar, his kaybı veya konuşma güçlüğü gibi belirtilere dönüşmesidir. Belirtiler gerçek ve istemsizdir, kişi taklit etmez; tetkikler normaldir ve tedavide psikolojik etkenler ele alınır.

Özgül fobi, belirli bir nesne ya da duruma (yükseklik, kapalı alan, iğne, uçak, hayvanlar gibi) karşı duyulan, gerçek tehlikeyle orantısız, belirgin ve sürekli korkudur. Korkulan durum genellikle yoğun kaygıyla katlanılır ya da bütünüyle kaçınılır.

Panik atak, dakikalar içinde zirveye ulaşan yoğun korku ve bedensel belirtilerin (çarpıntı, nefes darlığı, baş dönmesi, ölüm/kontrol kaybı korkusu) ani dalgasıdır. Genellikle 10-20 dakikada geçer ve tehlikeli değildir; tekrarladığında panik bozukluğa dönüşebilir.

Panik bozukluğu, tekrarlayan ve beklenmedik panik ataklarla; ardından yeni atak gelme korkusu ve davranış değişiklikleriyle seyreden bir anksiyete bozukluğudur. Kişi atakları önlemek için bazı yer ve durumlardan kaçınmaya başlayabilir.

Somatizasyon, psikolojik sıkıntının; baş ağrısı, mide şikâyetleri, çarpıntı veya ağrı gibi açıklanamayan bedensel belirtiler olarak ortaya çıkmasıdır. Tetkikler genellikle normaldir; belirtiler gerçektir ancak kökeninde ruhsal etkenler vardır.

Sosyal fobi, başkaları tarafından olumsuz değerlendirilme veya rezil olma korkusuyla sosyal ve performans ortamlarından (topluluk önünde konuşma, tanışma, telefonla konuşma) kaçınmadır. Yüz kızarması, titreme ve çarpıntı sık eşlik eder.

Yaygın anksiyete bozukluğu, günlük olaylar hakkında kontrol edilemeyen, sürekli ve aşırı endişeyle seyreden; en az 6 ay süren bir tablodur. Huzursuzluk, kolay yorulma, konsantrasyon güçlüğü, kas gerginliği ve uyku sorunları tipiktir.