Panik Atak Anında Ne Yapılmalı?

Gece 03.14, acil servis

Kalp göğüsten fırlayacak gibi atıyor. Eller karıncalanıyor, oda daralıyor, nefes bir türlü ciğerlere inmiyor. Zihinde tek bir cümle dönüyor: “Bu sefer gerçek. Kalp krizi geçiriyorum.”

Acil serviste EKG çekiliyor. Tertemiz. Kan değerleri normal. Nöbetçi hekim gülümsüyor: “Kalbinizde hiçbir şey yok.”

Peki o zaman bu neydi?

Bu hikâyeyi muayenehanemde o kadar sık dinliyorum ki ayrıntılarını önceden tahmin edebiliyorum: çoğu hasta bana ulaşmadan önce iki-üç kez acile gitmiş, kalp ve tiroit tetkiklerini yaptırmış, hepsi normal çıkmış oluyor. Oysa yaşadıkları şeyin bir adı var. Ve o adı koymak, çözümün ilk adımıdır.

Panik atak.

Beynin tehlike alarmı, yani badem büyüklüğündeki amigdala, ortada gerçek bir tehdit yokken düğmeye basar. Vücut kaçmaya ya da savaşmaya hazırlanır: kalp hızlanır, nefes sıklaşır, kaslar gerilir. DSM-5-TR tanı ölçütlerinde sayılan 13 bedensel ve zihinsel belirtinin tamamı, bu yanlış alarmın sonucudur. Rahatsız edici mi? Son derece. Ama bu yazının en önemli cümlesi şudur:

Panik atak öldürmez.

Atak tanım gereği aniden başlar, dakikalar içinde zirveye ulaşır ve çoğunlukla 10-20 dakikada kendiliğinden söner. Aşağıdaki üç adım atağı sihirle bitirmek için değil; bu süreyi güvenle geçirmek ve korkunun korkuyu beslediği döngüyü kırmak içindir.

1. Nefesi yavaşlatın, özellikle verirken

Panik anında nefes hızlanır ve yüzeyselleşir. Bunun tıbbi adı hiperventilasyondur, yani ihtiyaçtan fazla soluk alıp vermek. Kandaki karbondioksit hızla düşer; baş dönmesi, uyuşma ve o tuhaf “gerçekdışılık” hissi tam da bu yüzden ortaya çıkar. Beyin bu duyumları yeni bir tehlike kanıtı sayar ve alarm bir tur daha güçlenir.

Döngüyü kıran şey nefes almak değil, nefes vermektir:

• Burnunuzdan 4 sayarak yavaşça nefes alın.
• Kısa bir an tutun.
• Ağzınızdan 6 sayarak uzun uzun verin.
• Bu ritmi birkaç dakika sürdürün.

Nefes vermeyi uzatmak, vücudun fren sistemi olan parasempatik sinir sistemini devreye sokar; bu sistemi kabaca “sakinleşme düğmesi” gibi düşünebilirsiniz. Elinizi karnınıza koyun; nefesle birlikte yükselip alçalışını hissetmek dikkatinizi de toplar.

2. 5-4-3-2-1: dikkati bedenden dışarı taşıyın

Atak sırasında dikkat bir mercek gibi bedene kilitlenir: kalp atışları sayılır, her duyum büyür, her büyüyen duyum korkuyu doğrular. Topraklama (grounding) bu merceği zorla dış dünyaya çevirir. Çevrenize bakın ve sırayla adlandırın:

• 5 görebildiğiniz şey,
• 4 dokunabildiğiniz şey,
• 3 duyabildiğiniz ses,
• 2 koklayabildiğiniz koku,
• 1 tadabildiğiniz tat.

Bir hastam bu tekniği ilk kez Karşıyaka vapurunda, atağın tam ortasında denemişti: martılar, denizin kokusu, oturduğu sıranın soğuk demiri… Beşinci maddeye geldiğinde atağın zirveyi aşıp inişe geçtiğini fark etti. Teknik atağı bitirmemişti; zihnini, atak kendiliğinden sönene kadar güvenli bir yerde tutmuştu. Görevi de tam olarak budur.

3. Felaket senaryosunun adını koyun

“Öleceğim.” “Bayılacağım.” “Aklımı kaybediyorum.”

Bu düşüncelerin klinikteki adı katastrofik yorumdur: zararsız bedensel duyumları felaket işareti olarak okumak. Atağın asıl yakıtı çarpıntının kendisi değil, bu cümlelerdir. Yakıtı kesmek için kısa ve gerçekçi karşı cümleleri içinizden ya da sesli tekrarlayın:

• “Bu bir panik atak, tehlikeli değil.”
• “Bu his rahatsız edici ama geçecek.”
• “Daha önce de atlattım, yine atlatacağım.”

Ve en zor kısım: kaçmayın. Bulunduğunuz yerde kalıp atağın gelip geçmesine izin vermek, beyne “burada gerçek bir tehlike yok” dersini kendi diliyle öğretir. Her kaçış alarmı doğrular; her kalış onu biraz daha zayıflatır.

Kamerayı çevirelim: yanınızdaki kişi atak geçiriyorsa

Bu kez vapurdaki siz değilsiniz; yanındaki koltukta oturansınız. En büyük katkınız tekniklerden önce kendi sakinliğinizdir; panik bulaşıcıdır, sükûnet de öyle. “Yanındayım, bu bir panik atak ve geçecek” diyerek güven verin, onunla birlikte yavaş nefes alın, kalabalık ya da sıcak bir ortamdaysanız ferah bir yere geçmesine yardım edin.

“Sakin ol” demeyin. İşe yaramadığını muhtemelen kendi deneyiminizden bilirsiniz; baskı, alarmı büyütür. Basit ve yumuşak yönlendirmeler yeterlidir. Belirtiler alışılmadıksa veya kişi bunu ilk kez yaşıyorsa, bedensel nedenleri dışlamak için tıbbi yardım isteyin.

Peki ataklar tekrarlıyorsa?

Yazının başındaki gece 03.14 hastasına dönelim. Muayenehaneme geldiğinde asıl sorunu artık ataklar değildi: üç aydır otoyola çıkmıyor, asansör yerine yedi kat merdiven kullanıyor, “ya orada gelirse” diye kalabalık yerlerden uzak duruyordu. Atakların kendisinden çok, yeni atak beklentisi hayatını yönetir olmuştu.

Bu tablonun adı panik atak değil, panik bozukluğudur: ataklar tekrarlar, beklenti kaygısı yerleşir ve kaçınmalar yaşamı adım adım daraltır. Yukarıdaki üç teknik atağı o an yönetir; tekrarlayan atakların asıl ele alınacağı yer ise tedavidir. Bilişsel davranışçı terapi ve gerektiğinde ilaç tedavisiyle panik bozukluğu, tedaviye iyi yanıt veren tablolar arasındadır. O hastada da altı haftalık sürecin sonunda ataklar tümüyle kaybolmamıştı; ama beklenti kaygısı gerilemiş, kaçınmalar azalmaya başlamıştı. Değişim çoğu zaman tam da böyle başlar.

Belirtileri ve ilk müdahaleyi ayrıntılı ele aldığımız panik atak belirtileri rehberine de göz atabilirsiniz.

Bu yazıdaki hasta örnekleri, mahremiyet gereği birden fazla vakanın harmanlandığı temsili anlatımlardır.