Hangi Olaylar TSSB'ye Yol Açar?
DSM-5-TR'ye göre TSSB için 'travmatik olay' tanımı şu özellikleri taşır: Gerçek veya tehdit edici ölüm, ciddi yaralanma ya da cinsel şiddete doğrudan maruz kalma, tanık olma, yakın akrabaya olduğunu öğrenme veya tekrarlayan/aşırı maruziyet (örn. afet sonrası kurtarma çalışanları). 'Olağan' kayıp (yaşlılıkta ölüm, beklenen ayrılık) bu kategoriye girmez — onlar yas süreci olarak değerlendirilir.
Sık görülen travma türleri:
- Doğal afet (deprem, sel, yangın)
- Trafik kazası, iş kazası
- Fiziksel saldırı, soygun
- Cinsel saldırı, taciz
- Çocukluk dönemi istismarı veya ihmali
- Savaş veya çatışma deneyimi
- Yakın kayıp (ani veya travmatik)
- Yaşamı tehdit eden hastalık tanısı
- Tıbbi prosedürler (yoğun bakım, ameliyat)
- Birinin ölümüne tanıklık etme
Akut Stres Bozukluğu (ASB) ve TSSB Ayrımı
Travmadan hemen sonra başlayan benzer belirtiler her zaman TSSB değildir. İlk 3 gün-1 ay arasında görülen tablo akut stres bozukluğu(ASB) olarak tanımlanır. ASB belirtileri kendiliğinden iyileşebilir; bu yüzden hemen tedaviye başlamak yerine 'bekleyici izlem' (watchful waiting) önerilir.
| Özellik | Akut Stres Bozukluğu | TSSB |
|---|---|---|
| Süre | 3 gün - 1 ay | ≥ 1 ay |
| Belirti çeşitliliği | 14 belirtiden ≥ 9 | 4 küme + minimum sayı |
| İlk yaklaşım | Psikolojik ilk yardım, izlem | Travma odaklı psikoterapi |
| İlaç | Genellikle gereksiz | SSRI eklenebilir |
| Doğal seyir | ~%50 kendiliğinden düzelir | Tedavisiz kronikleşebilir |
İlk Hafta-Ay: Psikolojik İlk Yardım (PFA)
Travma sonrası ilk dönemde, özellikle deprem gibi toplu travmalarda WHO ve ISTSS tarafından önerilen yaklaşım Psikolojik İlk Yardım'dır. PFA tedavi değil, doğal toparlanmayı destekleyen bir yapıdır:
- Güvenlik: Fiziksel güvenliğin sağlanması, temiz su, yiyecek, sığınak.
- Sakinleşme: Aşırı uyarılmayı azaltacak destek; yatıştırıcı bir varlık olmak. Detaylı söze gerek yok.
- Bağlılık: Sosyal destek ağıyla yeniden bağ kurma — aile, arkadaş, topluluk.
- Öz-yeterlilik: Kişinin yapabildiği küçük şeyleri yapması; her şeyi başkasının yapmaya çalışması güçsüzleştirir.
- Umut: Geleceğe dair somut, gerçekçi adımlar.
İlk dönemde 'travma debriefingi' (zorunlu detaylı travma anlatımı) artık önerilmez — çalışmalar bunun bazı kişilerde belirtileri kötüleştirdiğini göstermiştir. Yardım edilen kişinin konuşma ihtiyacı doğal hızında ele alınır.
Bir Aydan Sonra: Travma Odaklı Psikoterapi
TF-CBT (Travma Odaklı BDT)
TF-CBT, travma anılarına bilişsel ve maruz bırakma teknikleriyle yaklaşan yapılandırılmış bir protokoldür. Yaklaşık 12-20 seans sürer ve şu modülleri içerir: Psikoedükasyon, gevşeme, duygu düzenleme, bilişsel süreçleme (suçluluk-utanç inançları), travma anlatımı (uzun süreli maruz bırakma), aile katılımı (özellikle çocuklarda) ve gelecek odaklı güvenlik planlaması.
EMDR (Eye Movement Desensitization)
EMDR, travma anısına dikkat ederken çift uyaranlı (göz hareketleri, tapping, ses) işleme yapılan bir yaklaşımdır. WHO TSSB için birinci basamak terapilerden biri olarak listelemiştir. Genellikle 8-12 seans içinde belirgin etki gösterir; çoklu travma vakalarında daha uzun sürebilir. Türkiye'de EMDR Türkiye Derneği eğitimli terapist listesi sunar. EMDR detayı için EMDR Terapi Rehberi'ne bakabilirsiniz.
Uzun Süreli Maruz Bırakma (PE)
Uzun süreli maruz bırakma (Prolonged Exposure), travma anısının tekrarlayan biçimde anlatılması ve travma hatırlatıcılarına in vivo maruz kalmayı içeren güçlü bir tedavi protokolüdür. Hastaneler ve kliniklerde standart uygulanır; özellikle tek travma vakalarında etkindir.
İlaç Tedavisi: Ne Zaman, Ne İçin?
TSSB tedavisinde ilaç ikinci basamak olarak değerlendirilir; psikoterapi temeldir. Ancak şu durumlarda ilaç gündeme gelir:
- Eşlik eden orta-ağır depresyon
- Yoğun anksiyete ve panik atakları
- Psikoterapiye katılımı engelleyen şiddetli belirtiler
- Hasta tercihi (psikoterapiye yönelmek istemeyen)
- Psikoterapi tek başına yetersiz kaldı
Birinci basamak ilaçlar:
- Sertralin (Lustral®): 50-200 mg/gün. TSSB için FDA onayı.
- Paroksetin (Paxil®): 20-50 mg/gün. TSSB için FDA onayı.
- Fluoksetin, essitalopram: Off-label, kanıt destekli.
- Venlafaksin (Efexor®): SNRI, TSSB'de kanıt destekli.
Ek seçenekler:
- Prazosin: Alfa-1 bloker; kabuslar baskınsa ek tedavi. Düşük dozdan (1 mg) titre edilir.
- Atipik antipsikotik (ek): Dirençli vakalarda düşük doz quetiapin veya risperidon ek olabilir.
- Benzodiazepinler: Önerilmez — bağımlılık riski, bilişsel yan etki, terapi ile çelişki.
İzmir ve Deprem Travması
İzmir 2020 Seferihisar depremi sonrası kayıp, hasar ve yer değiştirmeyle karşılaşan bireylerde TSSB ve depresyon başvuruları belirgin artmıştır. Halen bazı hastalar:
- Sallantı hissinde panik atak
- Yüksek katlı binalardan kaçınma
- Geceleri masa altında uyuma alışkanlığı
- Çocuklarda gece terörleri
- Olası deprem haberleriyle yoğun anksiyete
gibi belirtiler yaşıyor olabilir. Bu vakalarda EMDR ve TF-CBT etkin tedavi seçenekleridir. Detaylı travma süreci için Travma İşlemleme Rehberi ve İzmir EMDR Terapisi yazılarına bakabilirsiniz.
Çocuk ve Ergenlerde TSSB
Çocuk ve ergenlerde TSSB belirtileri yetişkinlerden farklı görünebilir:
- Travmaya dair tekrarlayan oyun temaları
- Korku içerikli kabuslar (içerik travmadan farklı olabilir)
- Ayrılma kaygısı, regressif davranışlar
- Okul performansında düşüş, dikkat sorunları
- Bedensel belirtiler (karın ağrısı, baş ağrısı)
- Davranış sorunları, agresyon
Çocuk TSSB'sinde TF-CBT ailenin de katıldığı formda etkin uygulanır. EMDR çocuklara da uyarlanmıştır. SSRI ergen TSSB'sinde dikkatli kullanılır.
Ne Zaman Profesyonel Destek Şart?
- Travmadan 1 ay sonra belirtiler hâlâ yoğun
- İş, okul, ilişkiler belirgin etkilendi
- İntihar düşüncesi ya da kendine zarar verme
- Madde-alkol kullanımına yönelme
- Çocukta okul reddi, regressif belirtiler
- Eşlik eden depresyon, panik bozukluk
- Kabuslar, uykusuzluk haftalarca süren
İzmir'de ruhsal kriz desteği için Yaşam Hattı 182 7/24 aktif. Acil durumda 112.