DSM-5-TR Tanı Kriterleri Kısaca
DSM-5-TR'de şizofreni tanısı için aşağıdaki ölçütler birlikte aranır:
- 1 ay aktif faz: En az iki belirti (sanrı, halüsinasyon, dağınık konuşma, dağınık/katatonik davranış, negatif belirtiler) — bunlardan en az biri ilk üç gruptan olmalı.
- 6 ay toplam süre: Aktif faz dahil; öncesinde prodromal veya sonrasında rezidüel belirtiler olabilir.
- İşlevsellik kaybı: İş, kişiler arası ilişkiler, kişisel bakımda belirgin düşüş.
- Diğer nedenleri dışlama: Şizoafektif bozukluk, duygudurum bozuklukları, madde kullanımı, başka tıbbi durum dışlanmalı.
Prodromal Dönem: En Kritik Erken Pencere
Prodromal dönem, şizofreninin tam atağa dönüşmeden önceki ön belirti evresidir. Süresi haftalardan birkaç yıla kadar uzayabilir. Bu dönemde belirtiler özgül değildir; ergenlik sıkıntıları, depresyon, dikkat eksikliği veya madde kullanımıyla karışabilir.
Sık görülen prodromal belirtiler:
- Sosyal çekilme — arkadaşlardan, aileden, hobilerden uzaklaşma
- Akademik veya iş performansında belirgin düşüş
- Uyku düzeninde belirgin değişiklik (gece uyumama, gündüz uyuma)
- İlgi-zevk kaybı (anhedoni)
- Hafif algı değişiklikleri (sesleri duyduğunu sanma, gölgeler)
- Garip düşünce içerikleri (komplo, ezoterik konular)
- Kişisel bakımın azalması
- Sebepsiz şüphecilik
Bu belirtiler tek başına şizofreni göstermez. Ancak ailede yatkınlık varsa, belirtiler birikiyorsa ve aylar içinde kötüleşiyorsa profesyonel değerlendirme zorunludur. "Erken müdahale" servisleri (EI services) bu dönemde en yararlı olur — düşük doz antipsikotik, BDT-psikoz ve aile eğitimi ile psikoza geçiş riski azaltılabilir.
İlk Psikotik Atak (FEP)
FEP (First Episode Psychosis), kişinin yaşamında ilk kez yaşadığı belirgin psikotik dönemi tanımlar. Belirtiler genellikle haftalar-aylar içinde gelişir ve şu özellikleri gösterebilir:
- Sanrılar (hezeyanlar): Kişiye özel, gerçeklikle bağdaşmayan, kanıta açık olmayan inançlar. En sık türler: Perseküsyon ("birileri bana zarar vermek istiyor"), referans ("TV/gazete benim hakkımda konuşuyor"), düşünce kontrolü, grandiyöz.
- Halüsinasyonlar: Çoğunlukla işitseldir — kişiye seslenen, yorum yapan veya emirler veren sesler. Görsel halüsinasyonlar daha nadirdir ve görüldüğünde organik nedenler ekarte edilmelidir.
- Dağınık düşünce: Konuşmada ray değiştirme, anlamsız bağlantılar, yeni sözcük üretme (neologizm), aniden duraklama.
- Dağınık veya katatonik davranış: Amaçsız hareketler, uygunsuz duygu ifadesi, donmuş postür ya da aşırı motor aktivite.
FEP genellikle ivedi psikiyatrik değerlendirme ve gerektiğinde hastane yatışı gerektirir. Tıbbi tablolar (ensefalit, deliryum, madde, B12, tiroid) mutlaka dışlanmalıdır. Kan testleri, gerekirse beyin görüntülemesi (MR) ve nadir durumlarda BOS incelemesi yapılır.
DUP: Tedavisiz Geçen Sürenin Anlamı
DUP (Duration of Untreated Psychosis), psikotik belirtilerin başlangıcı ile ilk antipsikotik tedavinin başlatılması arasında geçen süredir. Çok sayıda meta-analiz, DUP süresinin uzun dönem prognozu belirgin biçimde etkilediğini göstermiştir:
- Daha kısa DUP → daha hızlı ve tam belirti yanıtı
- Daha kısa DUP → daha iyi sosyal ve mesleki işlevsellik
- Daha uzun DUP → daha yüksek negatif belirti yükü
- Daha uzun DUP → daha sık nüks ve hastane yatışı
Türkiye'de ortalama DUP süresi yıllar içinde değişmekle birlikte, uluslararası ortalamalardan kısa değildir. "Önce kendi geçer mi" beklentisi, hekime başvurudan kaçınma ve ailenin "delirme korkusu" en sık geç başvuru nedenleridir. Kamuoyu farkındalığı bu yüzden değerlidir.
Aileler için Erken Sinyal Listesi
- Daha önce yakın olduğu kişilerden ani ve sebebiz uzaklaşma
- Okul/iş performansında belirgin düşüş
- Kişisel bakım ve hijyenin bozulması
- Uyku ritminin tersine dönmesi
- 'Bana bir şey diyorlar' türü açıklamalar yapan kuşkulu konuşma
- Dini/komplo/uzay/teknoloji odaklı saplantılar
- Ses duyduğunu söyleme veya kendi kendine konuşma
- Anlamsız gülmeler, donuk yüz ifadesi, garip jestler
Bu işaretlerden birkaçı 2-4 hafta içinde birikiyorsa, gencin "tuhaf bir dönem" geçirdiğini değil bir tıbbi tablo gelişiyor olabileceğini düşünmek gerekir. Akademik bir başarısızlık, ergenlik isyanı veya depresyon olarak etiketleyip beklemek değerli zamanı kaybeder.
Ayırıcı Tanı: Şizofreni mi, Başka Bir Şey mi?
| Tablo | Ayırt Edici Özellik |
|---|---|
| Kısa Psikotik Bozukluk | Süre < 1 ay, tam iyileşme |
| Şizofreniform Bozukluk | 1-6 ay, henüz şizofreni süre kriterini doldurmamış |
| Şizoafektif Bozukluk | Psikoz + duygudurum atakları (mani/depresyon) bir arada |
| Bipolar I (mani) | Psikotik belirtiler yalnız mani süresince |
| Madde Kaynaklı Psikoz | Kullanım/yoksunluk ile zaman çakışması |
| Organik Psikoz | Ensefalit, tümör, epilepsi, B12, tiroid bozukluğu |
| Travmatik Stres Tepkileri | Travma sonrası yeniden yaşantılama / disosiyasyon |
Erken Müdahale İlkeleri
İlk psikotik atak sonrası tedavi planı şu bileşenleri içerir:
- Antipsikotik tedavi: İkinci kuşak (atipik) antipsikotikler ilk seçenektir; düşük dozdan başlanır. Ayrıntı için Antipsikotik İlaçlar rehberine bakabilirsiniz.
- Psikososyal müdahale: BDT-psikoz, aile odaklı terapi, sosyal beceri eğitimi, vocational rehab.
- Aile eğitimi: Yüksek duygusallık (high expressed emotion) ortamlarının nüksü tetiklediği bilinmektedir. Aile yaklaşımı için Şizofreni Aile Rehberi yazısına bakabilirsiniz.
- Madde bırakma desteği: Esrar veya başka madde varlığında paralel program.
- Eşlik eden durumların tedavisi: Depresyon, anksiyete, intihar düşüncesi, metabolik sendrom takibi.
Acil Durumlar ve Güvenlik
İlk psikotik atak sırasında bazı durumlar ivedi acil değerlendirme gerektirir:
- İntihar düşüncesi veya kendine zarar dürtüsü
- Başkasına zarar verme tehdidi (sanrı içeriğine bağlı)
- Yeme-içme reddi, ciddi öz-bakım kaybı
- Ajitasyon, kontrolsüz davranış
- Katatonik tablo (donma, mutizm)
- Tıbbi acil işaretleri (ateş, bilinç bulanıklığı, nörolojik bulgu)
Bu durumlarda 112 veya en yakın acil servis aranmalıdır. İzmir'de Ege Üniversitesi, Bakırçay Üniversitesi ve büyük devlet hastanelerinde acil psikiyatri hizmeti vardır. Ruhsal kriz için Yaşam Hattı 182 7/24 erişilebilir.